Zamki budowane przez zakony rycerskie w Polsce

Zamki królów, książąt i możnowładców – jest ich w Polsce bardzo dużo, ale najwięcej emocji wzbudzają zamki zakonów rycerskich. Takich zamków w Polsce jest dość dużo, ale nie wszystkie znaczące zakony rycerskie budowały je na naszych ziemiach. Czym były zakony rycerskie, dlaczego pojawiły się w Europie? Ich powstanie datuje się na koniec XI wieku do końca XII wieku, a geneza związana jest z licznymi pielgrzymkami do ziemi świętej i powstaniem tzw. Królestwa Jerozolimskiego. Królowie, książęta i ich wojska zajęte były wojnami, natomiast pielgrzymami nikt się nie zajmował. Zakony rycerskie powstawały właśnie z potrzeby transportu pielgrzymów do Palestyny, ich obrony, leczenia i ogólnie rozumianej opieki.

Najbardziej znane zakony powstałe w tym okresie to Joannici i Templariusze. Zakonnicy rycerze wypełniali swoje zadania na tyle dobrze, że znaleźli uznanie w oczach władców w całej Europie. Zakony rycerskie otrzymywały nadania majątków, które służyły do wypełniania statutowych celów. W XII wieku następowała dość szybka militaryzacja tych zakonów, które zaczęły wypełniać również zadania wojskowe, czyli walka z organami i muzułmanami. W swoich europejskich majątkach zarówno Joannici, jak i Templariusze budowali zamki, chociaż na terenie dzisiejszej Polski znane są jedynie zamki Joannitów. Zakon Joannitów przejął znaczna część majątku rozwiązanego zakonu Templariuszy (początek XIV wieku), a na ziemiach dzisiejszej Polski wzrosło znaczenie tzw. baliwatu brandenburskiego. Była to część przeoratu Niemiec w ramach zakonu Joannitów, która cieszyła się dużą autonomią, kosztem swoistej „opieki” margrabiów brandenburskich. Związki władz Brandenburgii i baliwatu były na tyle duże, że kiedy w połowie XVI wieku władcy Brandenburgii porzucili religię katolicką, uczynili to także Joannici z baliwatu brandenburskiego. Prawdopodobnie nie mieli wyjścia wobec zagrożenia sekularyzacją i konfiskatą majątku zakonu.

W praktyce wszystkie zamki Joannitów, które dotrwały do naszych czasów zostały zbudowane przez zakonników z baliwatu brandenburskiego. Najlepiej zachowany jest zamek Joannitów w Łagowie będący siedzibą komandorii. Majątek łagowski należał wcześniej do Templariuszy, później do urzędników brandenburskich, a od połowy XIV wieku do Joannitów. Joannici porzucili istniejący gród i na miejsce budowy zamku wybrali wzgórze na wąskim pasie ziemi między jeziorami, a więc miejscu posiadającym naturalne walory obronne. Z czasem koło zamku rozbudowała się osada, przez jakiś czas mająca prawa miejskie. Zamek łagowski nie ucierpiał nawet podczas wojny trzydziestoletniej, która spustoszyła tamte tereny. Doczekał naszych czasów niezniszczony i dzisiaj jest wykorzystywany jako hotel. Łagów to znana miejscowość turystyczna, której zamek jest główną historyczną atrakcją. Gorzej zachowany jest zamek Joannitów w Swobnicy na Pomorzu, zbudowany w drugiej połowie XIV wieku. Zamek w Swobnicy zbudowano nad brzegiem jeziora, które zasilało również fosę. Zamek Łagów został odebrany Joannitom po wojnie trzydziestoletniej, przez długi czas należał do rodziny elektora. Z czasem został opuszczony i zaczął niszczeć. Na początku XV wieku na siedzibę baliwatu brandenburskiego wybrano zakupiony zameczek rycerski, raczej dwór w Słońsku, który naprędce przystosowano do zakonnych potrzeb. W XVI wieku zbudowano zamek z fosą i murami obronnymi, praktycznie od nowa. Zamek plądrowany w czasie wojen nie został zniszczony, ale spłonął w dziwnym pożarze w 1975 roku. Obecnie ruiny zamku w Słońsku są zabezpieczane przez gminę.

Zakon krzyżacki „spóźnił się” nieco na krucjatę do ziemi świętej, więc swojej szansy szukał na wschodzie. Od początku zamiarem Krzyżaków było utworzenie własnego państwa, ale na Węgrzech się to nie udało. Druga szansa to powierzenie walki z plemionami pruskimi, głównie przez księcia Konrada Mazowieckiego. Krzyżacy odrobili lekcję i uzyskali zgodę papieża na tworzenie państwa zakonnego na terenach podbitych. W trakcie podbojów stosowali taktykę zagarniania pewnego obszaru i umacniania swojej władzy poprzez budowanie zamków drewnianych z ziemnymi umocnieniami, zazwyczaj na miejscu dawnego grodu Prusów. Na podbite tereny sprowadzali osadników, lokowali wsie i miasta, a mówiąc najogólniej zagospodarowywali ziemie na zachodnią modłę. Z czasem mogli liczyć na dochody, które pozwalały na budowę zamków murowanych. Kilka lat przygotowań, kilka lub kilkanaście lat budowy i stopniowo zamki drewniane były zastępowane murowanymi. 

Zamki krzyżackie, zwłaszcza konwentualne (czyli klasztorne) miały podobny rozkład pomieszczeń, chociaż oczywiście różną budowę. Typowy zamek krzyżacki, oprócz mieszkania komtura posiadał dormitorium, czyli mieszkanie dla pozostałych braci, salę jadalną, salę narad, latrynę (bardzo ważna), szpital. Te pomieszczenia były usytuowane na pierwszym piętrze. Parter, to pomieszczenia gospodarcze i pomocnicze, drugie piętro to zbrojownia i zapasy. Duże zamki konwentualne lub komturskie budowano na planie zbliżonym do kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem i trzema lub czterema skrzydłami. Zamki urzędnicze i warownie obronne graniczne były mniejsze, miały dwa lub jedno skrzydło, zawsze jednak wokół wewnętrznego dziedzińca. Oprócz zamku mistrza krzyżackiego w Malborku najciekawsze przykłady zamków krzyżacki to Gniew, Radzyń Chełmiński, Ostróda, Brodnica. Pamiętajmy, że w państwie zakonu krzyżackiego częścią terytorium administrował kościół za pośrednictwem czterech diecezji. Biskupi tych diecezji również budowali zamki, a spotkamy również zamki kapitulne. W tych diecezjach kapituły to ważny organ administracyjny, upoważniony do wybierania biskupa. Na swoje potrzeby miał trzecią część ziem należących do diecezji. Najbardziej znany zamek biskupi to zamek w Lidzbarku Warmińskim i w Reszlu, a z zamków kapitulnych wart jest uwagi zamek w Kwidzynie, Olsztynie i Szymbarku.